XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC- TỪ ĐÂU?

Đất nước Thái Lan, nơi mà theo TS. Ponpern, Học viện Hoàng Gia Thái Lan chia sẻ thì “người Thái lan và giới trẻ không phải chăm đọc sách, không tự học tập qua sách, nhất là sách khoa học, kỹ thuật” . Nhưng từ những khảo sát 6 tháng một lần thực hiện trong những năm gần đây, các nhà quản lí Thái Lan đã tìm hiểu được tâm lý, nhu cầu và thói quen của bạn đọc, từ đó xây dựng và phát triển sách, hệ thống phát hành, từng bước cải thiện nền văn hóa đọc của họ.

 Theo khảo sát và thống kê vào tháng 1 năm 2015 của Hiệp hội Xuất bản và Phát hành Thái Lan, có 40.2% dân số đọc sách (11-69 tuổi) mỗi ngày trung bình 28 phút, mỗi người trung bình mua 4 cuons sách mỗi năm,... Cứ một trăm người tới hội chợ sách Bangkok thì có 25 người đọc và yêu thích sách, và họ thường mua 3-5 cuốn, mỗi lần chi trả khoảng 500 bath (tương ứng với 350 000vnd). Hội chợ này gia tăng 30- 50% lượt người tham dự trong 3 năm gần đây.

Ở Việt Nam cho đến nay, chưa có một nghiên cứu trên diện rộng từ thành phố trung ương đến các tỉnh thành trong cả nước về hiện trạng đọc sách của người Việt. Bộ Thông tin truyền thông, Bộ Giáo dục, Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch, Cục Xuất bản hay hay Hội Xuất Bản,... đều chưa đưa ra bất kỳ một kết quả điều tra, nghiên cứu, hay một công bố cụ thể về hiện trạng hay văn hóa đọc của người Việt: thành phần, hành vi đọc (sách), thói quen, tâm lý, những yếu tố ảnh hưởng tới đọc sách,... Nói một cách khác, từ góc độ của cơ quan quản lí đây là một ứng xử trống.

Và nói đến hành vi đọc sách của người Việt, dựa vào quan sát thường ngày, tại các thành phố chúng ta hiếm gặp một hình ảnh người ngồi đọc sách trong công viên, càng ít gặp hình ảnh sinh viên ngồi đọc sách trong xe buýt, tàu hỏa; thư viện các trường đại học, cao đẳng chỉ đông sinh viên khi những kỳ thi kề cận, thư viện công cộng lại càng thưa vắng các độc giả đủ các lứa tuổi, lại càng hiếm gặp những bác nông dân đọc sách trong khi kinh tế nông nghiệp chiếm 80% thành phần kinh tế của cả nước. 

Tại các thành phố, giới trẻ - tuổi từ 18-30, vốn là lứa tuổi gắn bó và đọc sách nhiều nhất, thì đang say sưa với những cuốn tiểu thuyết ngôn tình diễm lệ, những ligh novels theo phong cách manga, comic với những nội dung phiêu lưu tình ái, ma thuật giả tưởng,... 

Khi mà một nền xuất bản và văn hóa đọc đang được xây dựng và hình thành, thì hạt nhân của nó là văn hóa đọc cá nhân sẽ bắt đầu từ những khái niệm đầu tiên: “Chọn sách như thế nào?”, “Đọc sách khoa học như thế nào?”, “Một cuốn sách hay”, “Một đứa trẻ tốt”,... Những khái niệm nhỏ này nên chăng cũng là những khái niệm đầu tiên cho những Ngày Sách/ Hội sách Việt Nam, để hình thành nên những chuẩn mực ứng xử, những trọng tâm phát triển xuất bản, xây dựng kỹ năng và thói quen. 

Từ sự hiểu biết về sách, người đọc có thể chủ động ra những quyết định, những lựa chọn thể loại, đề tài... để ngay cả khi họ đọc những cuốn tiểu thuyết phiêu lưu tình ái, chạm mạnh đến cảm xúc cá nhân vẫn giữ được cái đầu lạnh để hiểu sự khác biệt giữa đời thực và tiểu thuyết, để không phát cuồng thần tượng; và biết thưởng thức những câu chuyện khác khi đọc một cuốn sách kể một câu chuyện khác biệt dị bản của nó.  

“Ngày Sách Việt Nam không phải là việc riêng của một ngành. Sách là một sản phẩm tinh thần, một công cụ giáo dục. Các cơ quan quản lí Nhà nước, Ngành cần có thay đổi mạnh mẽ hơn nữa để xây dựng phát triển chuẩn mực đọc sách – mua sách- ứng xử với sách, với tác giả tác quyền như một sự “uống nước nhớ nguồn” vì sách đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của xã hội, công cụ cho một xã hội học tập, không phải chỉ cho trẻ em mà cho cả người trưởng thành đến trung tuổi, để xây dựng “một xã hội học tập suốt đời.”

MINH ANH - Nguồn: Báo Văn Nghệ

Sách & ngành xuất bản phát triển ở đâu?

Năm 2004 Luật Xuất Bản được ban hành, đã mở ra hành lang pháp lí cho phép tư nhân liên kết với Nhà xuất bản làm sách và phát hành sách. Được hỗ trợ chính sách phần nào về thuế, về lĩnh vực ngành nghề, nhưng không được bao cấp như NXB, tư nhân liên kết xuất bản đã hồ hởi (có cả tự hào) làm sách với tất cả sự sống còn của doanh nghiệp, với sự nhanh nhạy thích ứng với nhu cầu độc giả, đồng thời cũng đặc biệt nhanh nhạy thỏa mãn và kích thích nhu cầu “thư giãn và giải trí” để theo đuổi những mục tiêu doanh số phát hành.

Một thập kỉ nhìn lại, thị trường sách Việt phát triển mạnh mẽ, cho dù từ năm 2009 nền kinh tế bắt đầu suy thoái, đặc biệt sụt giảm nghiêm trọng vào những năm 2010-2012, ngành xuất bản vẫn là một trong số ít ngành có chỉ số tăng trưởng và doanh thu tăng lớn. Bạn đọc không còn rơi vào tình trạng thiếu thốn xuất bản phẩm. Thậm chí các tác phẩm mới xuất bản ở Mỹ, bestseller của Mỹ, Anh trụ hạng một tuần, thì chỉ chưa đầy một tháng sau đã xuất hiện phiên bản tiếng Việt tại thị trường Việt. Không còn tình trạng khan hiếm, đói đề tài. Hàng loạt các nhà sách được đầu tư lớn mở khắp các thành phố trung ương và thành phố các tỉnh cho thấy các doanh nghiệp xuất bản liên kết – phát hành đã tìm được những hướng đi, khẳng định và trụ vững trong thị trường xuất bản.

Nếu như năm 2006, toàn Ngành đã xuất bản được 19.100 cuốn sách với 244,85 triệu bản, thì năm 2014, tổng số sách phát hành trên toàn hệ thống là 378 triệu bản, số lượng sách phát hành tăng 70% so với 2006. Nhìn vào những con số thống kê về số lượng đầu sách cũng như số lượng bản in tăng hàng năm và ổn định, có đủ cho chúng ta một cái nhìn lạc quan về thị trường xuất bản? phải chăng người đọc gia tăng? Số lượng tiêu thụ đang ngày càng lớn? Và bạn đọc đang gia tăng, hoặc đã có nhiều thích thú với sách. Những con số tăng trưởng, và sự phát triển này khiến những định kiến và đánh giá về “tình trạng đọc sách suy giảm”, “lười đọc ở giới trẻ”,...băn khoăn và hồ nghi.

Trong năm 2014 với tổng doanh thu Ngành Xuất Bản đạt 2.038,2 tỷ đồng (tăng 2,1% so với năm 2013), nộp ngân sách 50,308 tỷ đồng (tăng 14,4% so với năm 2013). Tổng số sách phát hành trên tăng 2% so với năm trước; xuất khẩu 378 triệu bản sách. Nhưng tại sao, ngành Xuất bản lại khá im ắng và chỉ khiêm tốn cho rằng đó là những phát triển “đáng ghi nhận”. Bởi vì, năm 2014 chính là năm “bùng nổ” những sai phạm trong hoạt động quản lí xuất bản, uy tín của Nhà xuất bản và cơ quan quản lí xuất bản sa sút trong cộng đồng xã hội. Đầu sách và số lượng ấn bản tăng trưởng, song chất lượng “chưa đồng đều; nhiều cuốn sách có nội dung vô bổ, nhảm nhí, thiếu tính giáo dục; một số xuất bản phẩm sai phạm nghiêm trọng bị dư luận phản ứng dữ dội, ảnh hưởng lớn đến uy tín của toàn ngành”.

Sự phát triển và tăng trưởng của sách và thị trường sách một lần nữa khẳng định vị thế và sức sống của sản phẩm tinh thần đặc biệt này đối với bạn đọc tiêu dùng. Sự tăng trưởng và phát triển của sách (thể loại, đề tài, số lượng, kiểu cách) và thị trường sách, mà công sức phát triển của giới tư nhân liên kết xuất bản/ của xã hội hóa xuất bản đóng một vai trò lớn và quan trọng nhờ cú hích nhẹ nới lỏng cơ chế xuất bản, cũng bộc lộ rõ những mảng sậm của đặc thù sản phẩm thị trường.

Nếu như năm 2006, mức độ sai phạm của ngành xuất bản là: 32 cuốn không có đăng ký kế hoạch xuất bản, 74 cuốn sai tên so với đăng ký, 23 cuốn sai tên tác giả, 15 cuốn không có số đăng ký, thì năm 2014, qua công tác thanh, kiểm tra trong lĩnh vực xuất bản của riêng Ngành, đã phát hiện, xử lý 399 xuất bản phẩm vi phạm (tăng 57% so với 2013). Trong đó, vi phạm chủ yếu là mạo danh nhà xuất bản, in lậu, nhập lậu, lưu hành bất hợp pháp, ghi không đúng, không đầy đủ thông tin trên xuất bản phẩm... Mức độ sai phạm trầm trọng, bạo liệt, táo tợn và tràn lan .. nhiều hơn.

 “Dù số lượng sách xuất bản cao hơn so với năm trước, nhưng chất lượng. Đặc biệt, hiện tượng vi phạm bản quyền vẫn còn tiếp diễn nghiêm trọng và phức tạp. Tình trạng xuất bản nhưng không có văn bản chấp thuận của tác giả, vi phạm chủ sở hữu quyền tác giả xảy ra rất nhiều. Nguyên nhân là do sự tiếp tay của một số nhà xuất bản cho các đầu nậu sách, điều này gây phương hại đến tinh thần nghiên cứu, sáng tạo của nhân sĩ, trí thức, phá hoại sản xuất của chính ngành xuất bản, gây ảnh hưởng rất xấu đến cộng đồng, xã hội...”

Không chỉ sụt giảm về uy tín,  trong khi tư nhân liên kết xuất bản liên kết phát triển, phình to thì các Nhà Xuất Bản đang sống mòn. Hoạt động cầm chừng, dựa vào đơn đặt hàng, sự trợ cấp của Nhà nước và doanh thu từ bán giấy phép xuất bản, lâu dần, các NXB đã trở nên ốm yếu như thế, kéo theo hệ lụy những BTV của họ vì đời sống của mình mà đồng lõa, tiếp tay, cẩu thả trong hoạt động biên tập, kiểm duyệt nội dung bản thảo, chưa nói đến chính họ đã góp phần không nhỏ tạo nên những bản thảo rác, phi bản quyền. Cả nước có hơn 60 NXB, thì chưa đến 10 NXB có sức sống trong thị trường.

Gần đây, Nhà xuất bản HarperCollins, một trong 5 NXB lớn nhất thế giới, đã gửi thông báo đến công ty First News (công ty mua bản quyền và dịch cuốn sách, phát hành tại Việt Nam) của Việt Nam về tình trạng in lậu trắng trợn cuốn sách "Bí mật tư duy triệu phú" của tác giả T. Harv Eker tại Việt Nam và yêu cầu First News trong tuần tới gửi công văn đề nghị lên Tổng lãnh quán Mỹ tại TP.HCM trợ giúp bảo vệ quyền lợi trực tiếp của họ. Firt News đã phát hiện tình trạng in lậu cuốn sách này của họ từ năm 2011, nhưng vẫn bất lực cho đến nay.

tiếp theo....Xây dựng và phát triển văn hóa đọc - bắt đầu từ đâu?

MINH ANH 

nguồn: Báo Văn Nghệ

NGÀY SÁCH VIỆT NAM VÀ KHẨU HIỆU "TÔN VINH VĂN HÓA ĐỌC"

 “Tôn vinh văn hóa đọc” là một khái niệm lớn được lựa chọn là “khẩu hiệu lớn”, mục đích đầu tiên mà Bộ Thông tin và truyền thông muốn gửi tới công chúng trong các sự kiện chào mừng Ngày sách Việt Nam lần thứ 2.  Song “Văn hóa đọc” ở Việt Nam đang là một khái niệm mờ và đang chờ đợi khái niệm (dùng để) định nghĩa rõ nét vế bên kia của mình.

Như những khái niệm khác liên quan đến phạm trù văn hóa, “Văn hóa đọc” được hiểu là tập hợp thống nhất những giá trị đọc, hành vi/ứng xử đọc, chuẩn mực đọc, hành vi ứng xử với sách và người làm sách, phát hành sách (tác giả, nhà xuất bản, công ty phát hành – xuất bản,...) của xã hội nói chung, bao gồm từ cơ chế, chính sách của nhà quản lý, cơ quan quản lí nhà nước, tới cộng đồng xã hội và cụ thể ở mỗi cá nhân. 

Và xây dựng văn hóa đọc hay phát triển văn hóa đọc, nói cho cùng chính là phát triển ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc lành mạnh của mỗi cá nhân, là hình thành và phát triển thói quen đọc sách, kỹ năng đọc sách lành mạnh của họ. Từ đó, việc thâu nhận kiến thức, giá trị của sách đến với người đọc tự nhiên, một hành trình giáo dục, học tập tự nguyện và song hành với cá nhân cả cuộc đời. 

Câu trả lời cho những câu hỏi tựa như: Vậy văn hóa đọc của người Việt đang ở đâu?  Người Việt có văn hóa đọc không? Xây dựng văn hóa đọc của người Việt thì bắt đầu từ đâu?/ phát triển như thế nào? thực sự là những thách thức đối với các cơ quan quản lí nhà nước, tổ chức xã hội để ý nghĩa to lớn của Quyết định số 284/QĐ-TTg chọn ngày 21/4 hàng năm là Ngày Sách Việt Nam đi vào cuộc sống và phát huy vai trò của sách, cũng như ảnh hưởng thay đổi thực sự nền tảng giáo dục xã hội như định hướng/ mong muốn của Chính phủ:“Ngày Sách Việt Nam được tổ chức hằng năm nhằm khuyến khích và phát triển phong trào đọc sách trong cộng đồng, nâng cao nhận thức của nhân dân về ý nghĩa to lớn và tầm quan trọng của việc đọc sách đối với việc nâng cao kiến thức và kỹ năng, phát triển tư duy, giáo dục và rèn luyện nhân cách con người”.

Thách thức, khó khăn này trở nên đặc thù bởi trong điều kiện kinh tế và một bối cảnh dân trí, nền tảng tri thức của Việt Nam đang đặt trong “một thế giới phẳng”- nơi công nghệ thông tin internet xóa nhòa mọi biên giới lãnh thổ, nơi nền tri thức, kiến thức, nghiên cứu khắp thế giới được cập nhật hàng ngày, nơi mà đề tài thông tin bùng nổ trong tích tắc phục vụ các nhu cầu thông tin (dễ dãi, lười biếng,...), cuốn những dự tính tìm kiếm thông tin của người sử dụng trôi tuột vào dòng thông tin đa dạng khác.  

phần tiếp theo Sách & ngành xuất bản Việt phát triển ở đâu?

TRẦN NGA - Nguồn báo Văn Nghệ.